Thursday, February 04, 2010

Krleža 2

Dnevnik, nedelja, 23. januar 1983. godine

Nastavak komentara i citata iz Krležinog govora 1950. godine.
Ne mogu odoleti a da ne citiram još nekoliko momenata iz govora Krležinog 1950. godine pod naslovom „O parlamentarizmu i demokraciji kod nas“ koji je preštampan u „Književnosti br. 12 od 1982. godine i koji sam komentarisao juče.

Krleža na jednom mestu kaže:
„(...) Tridesetitri godine minule su od lenjinske provale vulkana godine 1917., a da se do danas nije još pojavio pjesnik toga imena i tog perioda. (...)“

guayasamin_llanto

Ja držim, međutim, da se pojavio. Pojavilo se dosta pesnika, ali su svi oni umrli ili u progonu ili u emigraciji. Bili su ubijeni ili su izvršili samoubistvo.
Krleža zatim veli:

„(...) Pa ipak, eto, danas nakon dugih šest godina te teške i krvave borbe, Lenjinovo ime uzdiže se nad Evropom kao sunčana ploča, krvava još i mutna od tmine svitanja, ali nesuzdrživo gigantski raste, kao jutarnja svjetlost iz minute u minut.

Iz naše mladalačke, romantične perspektive“ komentariše Krleža svoj nekrolog nad mrtvim Lenjinom iz „Borbe“, januara 1924. godine, „Lenjin je u jednom jedinom trenutku bacio ad acta sveukupnu evropsku političku i kulturnu tematiku, i u svjetlosti lenjinske logike sve su nam naše vlastite bijedne, politikantske, socijalno-demokratske i liberalne provincijalne pojave postale smiješne i bespredmetne, i koliko god je to grubo, treba da se kaže: glupe! (...)“

Eto kako ideologija jednu takvu pamet, jednu takvu logičku prodornost, koju je Krleža inače uvek pokazivao kad god politika nije bila u pitanju, može da pretvori u retoričnu fanfaru, koja ne samo da je prazna već i duboko, opasno, nemoralno pogrešna, jer sva ta kulturna tematika koju je Lenjin bacio ad acta, bila je zapravo sve ono najbolje i najplemenitije što je građanska civilizacija dala. Lenjin nije bacio ad acta njene mane, bacio je njene vrline.

Krleža zatim kaže:
„(...) Nikada se još dva svijeta nisu tukla sa tako jasno otvorenim vizirima, čelom u čelo, licem o lice, kao što se u naše dane biju s jedne strane burza, kapital, zlato, dionice i personalni Gospodin Bog, a s druge strane naučni principi i Istina, jasni kao dva puta dva četiri. (...)“

To u svom govoru od pedesete navodi Krleža članak u „Novoj Evropi“ od 1. 12. 1922. godine, povodom slučaja Jurija Kerešovića. Krleža govori o lenjinskoj istini kao istini koja dokazuje da su dva puta dva četiri, o istini na bazi naučnih principa koja se bori protivu laži, berze, kapitala, zlata, deonica i personalnog gospodina Boga, kojeg negde u toku tog članka naziva u stvari „živim Bogom“.

A pravu istinu o toj istini dva puta dva je četiri, dao je Orvel kada je svog junaka naterao da kaže da je dva puta dva pet. O toj istini, o toj novoj socijalističkoj istini, po kojoj je dva puta dva pet, bez obzira što je inače u normalnom životu dva puta dva obično četiri, o toj istini Krleža je tek počeo govoriti u svojim kasnim danima, kada ga je toj istini približila smrt i njegovo vlastito razočarenje. Čovek se pita zašto uvek smrt treba da otvara ljudima oči i zašto se razočaranost čuva samo za one godine kada se više od nje ne može ništa učiniti.

Krleža dalje kaže:
„(...) U pitanju samoodređenja jednog naroda nas, po Lenjinu, interesuje ili, bolje, trebalo bi da nas interesuje prije svega - i jedino – „samoodređenje proletarijata unutar jednog naroda“. (...)“

Dakle, trebalo bi da nas interesuje, odnosno komuniste da interesuje, jedino interes jedne manjine. I to on govori onda 1935. godine, navodeći to u svom govoru pedesete kada je taj proletarijat sačinjavao zanemarljivu manjinu u Jugoslaviji. On govori to u ime demokratije, komunističkog shvatanja demokratije, a zapravo u ime despotije u kojoj se pitanje samoodređenja svodi na najuži interes jedne apsolutne manjine unutar jedne nacije. To je Lenjinov, dakle, princip koga Krleža 1935, pa ponovo 1950. godine podržava.

I najzad Krleža se podseća da je na inauguralnoj adresi Prve internacionale Marks u pitanjima vanjske politike preporučivao direktivu moralnu, tj. da bi najbolje bilo kada bi se narodi pridržavali načela da se proglase jednostavni zakoni morala i prava kakvi upravljaju u odnosima pojedinaca koji bi isto tako trebalo da budu osnovnim zakonima u odnosima međunarodnim.

I sada u kakvoj moralnoj vezi, u kakvoj logičkoj vezi, u kakvoj zdravo-pametnoj vezi, stoji sve ovo što je Krleža do sada branio, prema ovoj Marksovoj tezi? Ako je moral to što Marks kaže, onda nije moral ono što Krleža brani.

2 comments:

gundjalo said...

Danas, na mom blogu (http://www.blogz.t-com.me/blogovi/gundjalo/index.php), pisao sam ovako:
Na danasnji dan, prije 80 godina, rodjen je Borislav Pekic, jedan od najznacajnijih ( a po mom misljenju i najbolji) pisaca XX vijeka na juznoslovenskim podrucjima. I dok bi svaka normalna drzava bila srecna da oboljezi da je takav pisac imao bilo kakve veze sa njom, Crna Gora, zemlja Pekicevog porijekla, rodjenja i jednog dijela zivota ne oglasava se.Informacija ce se mozda provuci na kakvom „vremeplovu“ pred Dnevnik i to je to.
Pekic je pisac sa nevjerovatno obimnim, raznovrsnim i kvalitetnim opusom.Najpoznatiji je kao romanopisac.Medjutim, njegove radio-drame godinama su emitovane po evropskim radio stanicama.Scenarija za TV drame cesto su ekranizovan, a velikog uspjeha imao je i kao pisac scenarija za filmove koji su, nerijetko, bili nagradjivani.Jedno vrijeme, za Londonskog zivota, imao je i svoju emisiju na BBC-u.Izuzetno je uticajan na generaciju pisaca koja stvara od 1990. na ovamo.Prvedodjen je i objavljivan na mnogo stranih jezike. Autor je i “Zlatnog runa“, djela koje ne zelim da sputam bilo kakvim knjizevnim klasifikacijama.Ko je citao bice mu jasno o cemu pricam.
Tek poslije njegove smrti Srbija je postala svjesna njegovog znacaja, pa danas imaju skole i nagrade sa njegovim imenom, cesto je citiran, a njegov uticaj mladji pisci sa ponosom isticu. Mi, ni poslije skoro dvije decenije od Pekiceve smrti, nismo prepoznali njegov znacaj i njegovo mjesto u Crnogorskoj kulturi. A to je velika steta. No, za Pekica je potrebna zestoka citalacka i intelektualna kondicija.A mi smo, sa tom kondicijom, malo tanki.

Ljiljana said...

Dragi Gundjalo,
Hvala na lepim recima i divnom opisu Pekicevog opusa. Po mome misljenju prave vrednosti ne mogu da propadnu i njihovo vreme dolazi kad-tad. Mladji ljudi ga sve vise citaju i to je najglavnije.
Srdacno Vas pozdravljam.